भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङले गत महिना उज्वेकिस्तानको ऐतिहासिक सहर समरकन्दमा सम्पन्न सांघाई सहयोग संगठन (एससीओ) शिखर सम्मेलनमा अन्य नेताहरूसँग एउटै छानामुनि सामूहिक तस्बिर खिचाए ।

यसक्रममा सी र मोदी एकअर्काबाट केही फिटको दूरीमा उभिएका थिए । यति नजिक आए पनि उनीहरूले न हात मिलाए न त सार्वजनिक रूपमा देखिने गरी एकअर्काको उपस्थितिको ख्याल नै गरे ।

चीनमा जन्मिएर सिंगापुरमा रहँदै आएका आएका पत्रकार सन सी दुई नेताबीचको समस्या पहल कसले गर्ने वा कसले पहिले आँखा झिम्क्याउने भन्ने सामान्य मामलालाई प्रतिष्ठाको विषय बनाउँदा अल्झिएको विश्वास गर्छन् ।

उनले भने, ‘सन् २०२० मा गलवान उपत्यकामा पूर्व सीमा द्वन्द्वमा उनीहरूको मित्रता पुनः सुरु गर्न कसले पहिलो कदम चाल्छ, यो दुई नेताबीचको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न हो। जुन हामीले भर्खरै एससीओमा देख्यौं। शिखर सम्मेलन एकदम निराशाजनक थियो कि तिनीहरू एक अर्कालाई भेट्न सकेनन्।’

राष्ट्रपति सी पहिलेभन्दा थप शक्तिशाली बनेको ठानिएको छ । केही विज्ञहरू उनको कद अब महान् चिनियाँ नेता देङ सियाओपिङभन्दा ठूलो हुनसक्ने विश्वास गर्छन्।

हालै नयाँ कीर्तिमान कायम गर्दै उनी तेस्रो कार्यकालका लागि चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिवमा पुनः निर्वाचित भएका छन् । विश्लेषकहरू भन्छन् कि उनी पहिलेभन्दा धेरै शक्तिशाली बनेका छन् र उनी लामो समयसम्म सत्तामा रहन सक्छन्।

सी तेस्रो पटक राष्ट्रपतिमा निर्वाचित भएपछि विभिन्न देशका राष्ट्रपति, प्रधानमन्त्रीले बधाई दिएका छन् । तर भारतका प्रधानमन्त्रीले उनलाई बधाई दिएनन् । पाँच वर्षअघि सी कम्युनिस्ट पार्टीको दोस्रो पटक महासचिवमा निर्वाचित हुँदा भने उनले बधाई दिएका थिए ।

यसलाई चीनको राजनीतिक करिडोरमा कसरी हेरिएको छ त ?

सिचुआन युनिभर्सिटीका अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययनका प्राध्यापक ह्वाङ युनसोङले इमेलमार्फत गरिएको अन्तर्वार्तामा प्रधानमन्त्री मोदीको मौनतालाई चीनमा राम्रोसँग नदेखिएको बताए। उनी भन्छन्, ‘राष्ट्रपति सी तेस्रो कार्यकालका लागि राष्ट्रपतिमा पुनःनिर्वाचित भएको विषयमा प्रधानमन्त्री मोदीको मौनताले खतरनाक सङ्केत दिएको छ। यसले दुई देशबीचको विवाद र द्वन्द्वलाई थप उजागर गरेको छ । र, हाम्रो आपसी हितको सम्भावनालाई निकै कमजोर बनाउँछ। स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्दा, दुई देशबीचको मतभेदलाई सुल्झाउन प्रयास गर्न र समाधान गर्न प्रधानमन्त्री मोदीले कुनै राम्रो भूमिका खेल्दैनन्।’

प्रा. ह्वाङ युनसोङले भने, ‘हामीले सन् २०२० को जुनदेखि द्विपक्षीय सम्बन्धको जगमा गम्भीर क्षति पुगेको कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ। शीर्ष नेताहरूले अर्थपूर्ण वार्तामा संलग्न हुने इच्छाशक्ति गुमाएका छन्। शीर्ष नेतृत्वको सहभागिता नहुँदा सम्बन्ध सुधार गर्न झन् गाह्रो हुँदै गइरहेको छ ।’

दिल्लीको फोर स्कुल अफ म्यानेजमेन्टका चिनियाँ मामिलाका विज्ञ डा. फैसल अहमद प्रधानमन्त्रीको मौनताबारे बताउँछन्, ‘मित्रतामा केही समस्या हुन सक्छन्। र कहिलेकाहीँ कूटनीतिक माध्यमबाट र प्रतीकात्मक माध्यमबाट यसलाई व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। वास्तविकता, वर्तमान परिस्थितिको सन्दर्भमा पनि आवश्यक छ। स्मरण रहोस् कि सीलाई सन् २०२० मा राष्ट्रपति बाइडेनलाई बधाई दिन दुई हप्ताभन्दा बढी समय लाग्यो।’

सिङ्गापुरमा चिनियाँ पत्रकार सन सीका अनुसार, सी भर्खरै कम्युनिस्ट पार्टीको महासचिवमा निर्वाचित भएका छन्। उनी तेस्रो पटक चीनको राष्ट्रपति बन्दा प्रधानमन्त्री मोदीले राष्ट्रपति सीलाई पक्कै पनि बधाई दिनेछन् भन्ने मलाई आशा छ ।’

सीको बढ्दो शक्तिले भारतमा कस्तो प्रभाव पार्छ ?

यस समय चीनमा जिनपिङको बढ्दो शक्तिलाई चुनौती दिने कोही छैन।

एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न यो पनि छ कि सीको बढ्दो कद र तेस्रो पटक चिनियाँ कम्युनिष्ट पार्टीको महासचिवमा निर्वाचित हुनुले भारतको सम्बन्धमा असर गर्छ ? यसको नतिजा के हुन सक्छ ?

चिनियाँ पत्रकार सन सी भन्छन्, ‘सी चीनको आधुनिक इतिहासमा सबैभन्दा बलियो नेता बन्नुहुनेछ भन्नेमा कुनै शंका छैन। सत्तामा उनको पूर्ण नियन्त्रण हुनेछ। त्यसैले मलाई लाग्छ कि उनी भारतसहित सबै छिमेकी देशहरूसँगको सीमा विवादमा संलग्न हुनेछन्। अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दाहरूमा थप कडा अडान देखाउनेछ।’

तर चीनको सिचुआन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक ह्वाङ युन्सङले भने कि राष्ट्रपति सीको नेतृत्वमा चिनियाँ सरकारले भारतप्रतिको आफ्नो नीतिको निरन्तरता र स्थिरता कायम राख्नेछ।

‘हामी विश्वस्त छौं कि राष्ट्रपति सीले द्विपक्षीय सम्बन्धलाई महत्त्व दिनुहुनेछ,’ उनले थपे ।

ह्वाङ युनसोङले यसबारे व्याख्या गर्दै भने, “राष्ट्रपति सीले भारत र चीनका दुई महान् सभ्यताहरूबीचको असल र छिमेकी मित्रतालाई कायम राख्नुहुनेछ र चीन–भारत सहयोगमार्फत एसियाली शताब्दीको प्रतिबद्धतालाई निरन्तरता दिनुहुनेछ। भारतको निर्वाचनले द्विपक्षीय सम्बन्धको पुनर्स्थापना र दिगो विकासमा सबैभन्दा बढी योगदान दिनेछ।’

शिव नाडर विश्वविद्यालयको अन्तर्राष्ट्रिय मामिला विभागका प्रोफेसर जबिन टी जाकोबले एक अंग्रेजी पत्रिकामा सी जिनपिङको पुनः निर्वाचित भएकोमा टिप्पणी गर्दै भारतको वर्तमान मनोवृत्तिलाई हेर्दा खासै भिन्नता आएको देखिँदैन। दुई देशको सम्बन्धमा आउनेछ

उनले लेखेका छन्, ‘भारत–चीन सम्बन्धको हालको अवस्था थोरै परिवर्तन हुने सम्भावना छ। भारतले सन् २०२० मा चीनद्वारा सिमा उल्लङ्घनका कारण उत्पन्न भएको पूर्वी लद्दाखको अवस्थाको समाधानमा जोड दिन जारी राखेको छ। चिनियाँ आर्थिक हितलाई लक्षित गर्न जारी राखेको छ र यसको राजनीतिक संयुक्त राज्य अमेरिकासँग सुरक्षा सहयोग बढ्दै गएको छ।’

चिनियाँ मामिलाका विज्ञ डा. फैसल अहमदका अनुसार राष्ट्रपति सी पुनः निर्वाचित भएपछि दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्धमा सुधार आउनेछ। सन् २०२१ सम्ममा दुई देशबीचको द्विपक्षीय व्यापार १२५ अर्ब डलरभन्दा बढी थियो, जुन २०२० को तुलनामा करिब ४० अर्ब डलरले बढी हो ।

डा. फैसल अहमद भन्छन्, ‘भारत–चीन आर्थिक सम्बन्ध फस्टाउनेछ र द्विपक्षीय व्यापार बढ्ने निश्चित छ।’

ग्लोबल भ्यालु चेनमा पारस्परिक सहभागिता र आपसी लगानीले भारत र चीनबीचको आर्थिक सहयोगलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्नेछ।

साथै, क्षेत्रीय आर्थिक साझेदारी र ट्रान्स–प्यासिफिक साझेदारीका लागि व्यापक र प्रगतिशील सम्झौतामा भारतको नयाँ व्यापार सम्झौता र चीनको उपस्थितिलाई हेर्दा, मलाई लाग्छ कि आर्थिक सहयोग व्यापक हुनेछ।’

सम्बन्ध सुधार्न कसले गर्ला पहल ?

२०१८ र २०१९ मा प्रधानमन्त्री मोदी र राष्ट्रपति सीबीचको ‘अनौपचारिक’ शिखर बैठकहरू धेरै धूमधाम र भारी मिडिया कभरेजको बीचमा भयो। त्यसबेला सन् २०१७ मा डोक्लाममा भएको झडपलाई दुवै देशले बिर्सिसकेका थिए ।

तर जुन २०२० मा लद्दाखको सिमानामा झडप भयो र दुई देशबीचको सम्बन्ध फेरि पनि सुमधुर भएन। भारतले चीनले घुसपैठ गरेको दाबी गरेको छ । चीनले सम्बन्ध सुधार्न पहल गर्नुपर्छ भन्ने भारतका जनता चाहन्छन् ।

तर चिनियाँ विज्ञ सन सीका अनुसार दुई देशबीचको सम्बन्धलाई मजबुत बनाउन भारतले पहल गर्नुपर्छ । उनी भन्छन्, ‘भारतले व्यावहारिक भएर द्विपक्षीय सम्बन्ध पुनर्स्थापित गर्न प्रयास गर्नुपर्छ। मलाई लाग्दैन कि चीनले भारतलाई सीमामा उक्साउनेछ। चीनले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो प्रतिद्वन्द्वी अमेरिकासँग पहिले नै सामना गरिरहेको छ। सीको प्राथमिकता अमेरिका हो, भारत होइन।’

उनी भन्छन्, ‘यदि भारतले अलिकति पनि मैत्रीपूर्ण व्यवहार देखाउँछ भने सीले यसलाई स्वीकार गर्नेछन् किनभने यो चिनियाँ संस्कृति हो। तर सीले चिनियाँ जनताको अगाडि कठोर देखिनु आवश्यक छ। त्यसैले सीलाई लिन सजिलो छैन। बल भारतको कोर्टमा छ।’

अर्कोतर्फ, पछिल्लो दुई वर्षमा भारतमा रहेको चीन विरोधी वातावरणलाई ध्यानमा राख्दै प्रधानमन्त्री मोदीलाई पहल गर्न सहज हुने छैन । यस विषयमा डा. फैसल अहमद भन्छन्, ‘रणनीतिक मोर्चेमा, भारत–चीन सहयोगमा सुधार हुने सम्भावना छ। दुई देशले ‘अनौपचारिक शिखर सम्मेलन र डोकलाम झडपपछि एकअर्कालाई बुझेका छन्। मोदी र सी सत्तामा हुँदा त्यहाँ एकअर्कालाई सैन्य र कूटनीतिक रूपमा बुझ्न कुनै कठिनाइ हुनेछैन।’

चीनका प्राध्यापक ह्वाङ युनसोङले दुवै पक्षबाट पहल हुने र केही हदसम्म पहल भइसकेको अपेक्षा राखेका छन् । ‘चीन र भारतका सेनाहरूले विवादित सीमा क्षेत्रमा विच्छेदन पूरा गरिसकेका छन्। जुन २०२० मा भएको सीमा झडपको प्रतिकूल प्रभावलाई सम्बोधन गर्न दुवै देशले विभिन्न दृष्टिकोणबाट प्रयास गरिरहेका छन्,’ उनले भने।

प्रोफेसर युनसोङका अनुसार राष्ट्रपति सीको तेस्रो कार्यकालमा चीन–भारत सम्बन्धमा रणनीतिक विश्वास पुनर्स्थापनामा केन्द्रित हुनुपर्छ।

लामो समयदेखि सत्तामा रहेका दुवै नेता अझै लामो समय सत्तामा रहन सक्ने टिप्पणीकारहरूको भनाइ छ । २० महिनापछि भारतमा हुन लागेको आम निर्वाचनमा नरेन्द्र मोदीले फेरि जित्ने हो भने ‘चिनियाँ मित्र’सँग सम्बन्ध निर्माणमा ध्यान दिनुपर्ने विश्लेषकहरूको विश्वास छ ।

प्रो ह्वाङ युनसोङ भन्छन्, ‘वास्तवमा राजनीतिक वास्तविकता यो हो कि चीन र भारत दुवैका शीर्ष नेताहरू तुलनात्मक रूपमा लामो समयसम्म सत्तामा रहनेछन्। मानिसहरूले एकअर्कासँग परिचित शीर्ष नेताहरूबाट धेरै अपेक्षाहरू गर्नेछन्। सहजता प्रदान गर्नेछन्, द्विपक्षीय सम्बन्धमा।’

भारत आगामी एक वर्षको लागि संघाई कर्पोरेशन अर्गनाइजेसनको अध्यक्ष छ। भारतले अर्को वर्ष सेप्टेम्बरमा शिखर सम्मेलन गर्ने र हरेक पटक झैँ चीनका राष्ट्रपति पनि यसमा नियमित सहभागी हुने भएका छन् ।

सम्मेलनअघि दुई देशबीचको सम्बन्धमा सुधार भएन भने सम्मेलनको सफलता र भारतको अध्यक्षतामाथि प्रश्न उठ्न सक्छ ।

हुनसक्छ, यी दुई देशबीचको सम्बन्ध सुधार गर्न ठूलो अवसर हुनेछ । किनकि, चिनियाँ पत्रकार सन सीले भने, ‘मलाई आशा छ कि भारतले सीलाई अर्को वर्षको शिखर सम्मेलनको लागि एससीओको अध्यक्षता ग्रहण गर्दा मित्रवत इशारा पठाउनेछ।’

यस्तो अवस्थामा आगामी वर्ष ‘नजिक’को अवस्था फेरिने र एसियाका दुई विशाल छिमेकी मुलुकबीचको दूरी कम हुने आशा छ ।

बिबिसी हिन्दीबाट