फ्याक्ट्री फार्मिङ गर्नु यसकारण गलत छ

प्रतिनिधिसभाको शिक्षा समितिद्वारा पाँच विषयगत उपसमिति गठन

सुलक्षणा राना २०८२ असोज २२ गते ११:१८

जब हामी नेपालमा खेतीपातीको कुरा गर्छौं, आँगनमा कुखुरा खोस्रिरहेको, पहाडमा बाख्रा चरिरहेको र गाउँको हिलोमा सुँगुर हिँडिरहेको दृश्य आउँछ । पुस्तौंदेखि, पशुपन्छी साना किसानका खेतीको हिस्सा भएका छन् जुन बाली र वनसँग सन्तुलनमा चलेका छन् । तर यो दृश्य अहिले हराउँदैछ ।

यसको साटो फ्याक्ट्री फार्मिङ – पशुपन्छीलाई औद्योगिक खोरमा र पिंजरामा ठूलो संख्यामा थुन्ने प्रणाली नेपालमा फैलिँदैछ । काठमाडौं उपत्यकामा अण्डा दिने कुखुराका लागि ब्याट्री पिंजराहरू बढ्दै छन् । सहरी नजिक सुँगुरका खोरहरू देखिन थालेका छन् । सतहमा हेर्दा, अण्डा, मासु र दक्षता बढेका कारण यो विकास जस्तो देखिएपनि यसभित्र ददर्नाक वास्तविकता लुकेको छ ।

प्रदूषण र जलवायु क्षति

औद्योगिक फार्ममा हजारौं पशुपन्छीलाई एउटै ठाउँमा राखिन्छ । तिनीहरूको फोहोर जस्तै मल, पिसाब, प्वाँख आदि आफैं विलाएर जाने हैन । यो फोहर यो नदीमा मिसिन्छ र यसले भूमिगत पानी दूषित गर्छ र स्वच्छ हावा पनि बिगार्छ । अमोनियाको दुर्गन्ध अप्रिय मात्रै होइन; यसले कामदारहरू र त्यसको आसपास बस्ने व्यक्तिहरुमा श्वासप्रश्वाससम्बन्धी रोग निम्त्याउँछ ।

विश्वभर, औद्योगिक पशुपालन १४.५% हरितगृह ग्यास उत्सर्जनको लागि जिम्मेवार छ । यो संख्या सबैजसो यातायातले निष्कासन गर्ने भन्दा पनि बढी हो । मलबाट निस्कने मिथेन र मलखादबाट निस्कने नाइट्रस अक्साइडले जलवायु परिवर्तनलाई बढावा दिन्छ । सोयाबीन र मकैको दाना आयात गरेर, नेपालले अप्रत्यक्ष रूपमा विदेशमा वन विनाशलाई योगदान पुर्याइरहेको छ । एक समय सामुदायिक वन कार्यक्रमले विश्वलाई नेतृत्व दिने देशले अब आफ्नै जलवायु प्रतिबद्धतालाई कमजोर पार्ने जोखिम मोल्दैछ ।

अर्को महामारीको प्रजनन स्थल

फ्याक्ट्री फार्महरू रोगका इन्क्युबेटर पनि हुन् । तनावमा रहेका, आनुवंशिक रूपमा समान पशुपन्छीले भरिएका खोरहरू बर्ड फ्लु र स्वाइन फ्लुका लागि उत्तम प्रजनन स्थल हुन् । पशुपन्छीलाई जीवित राख्न, एन्टिबायोटिक उपचारको रूपमा होइन, नियमित बीमाको रूपमा प्रयोग गरिन्छ । यो दुरुपयोगले मानिसले भर पर्ने औषधिहरूप्रति प्रतिरोधी ब्याक्टेरिया सिर्जना गर्छ । जसकारण रोग लागिहाले उपचार गर्दा एन्टिबायोटिकले पनि काम नगर्ने अवस्था आउन सक्छ ।

यस्तो किसिमको सूक्ष्मजैविक प्रतिरोधले सन् २०५० सम्ममा वार्षिक १ करोड मानिसको ज्यान लिन सक्ने भनेर विश्व स्वास्थ्य संगठनले नै चेतावनी दिइसकेको छ । कमजोर स्वास्थ्य प्रणाली र खुला सीमाना भएको नेपालले यस्तो खतरालाई आफैं निम्तो दिँदा ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ ।

वास्तविक पीडितहरु

हामीले पशुपन्छीको पीडालाई बेवास्ता गर्न सक्दैनौं । ब्याट्री पिंजरामा रहेको कुखुराले पखेटा फिंजाउन सक्दैन । जेस्टेशन क्रेटमा रहेको सुँगुरले घुम्न सक्दैन । उनीहरुलाई गरिने पीडादायी शल्यक्रियाहरू पीडानाशक बिना गरिन्छ । फ्याक्ट्री फार्मिङले जीवित प्राणीहरूलाई उत्पादन एकाइमा परिणत गर्छ । हामीले छोड्न चाहेको विरासत यही हो त ?

समुदायमा प्रभाव

फ्याक्ट्री फार्महरूले मानिसहरूलाई पनि हानि पु¥याउँछन् । प्रदूषणले यस्ता फार्म नजिक बस्ने निम्न आय भएका परिवारहरूलाई असमान रूपमा असर गर्छ । नेपालको ग्रामीण अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मानिने साना किसानहरु औद्योगिक प्रतिस्पर्धीहरूका कारण धकेलिन्छन् । किसानहरू आयातित दाना र विदेशी कृषि व्यवसाय मोडेलमा निर्भर हुँदै जाँदा खाद्य सार्वभौमसत्ता घट्दै जान्छ ।

अबको सम्भावना

राम्रो कुरा के हो भने, नेपालसँग अझै सुध्रिने विकल्प छ । अन्य देशहरू पनि फ्याक्ट्री फार्मिङबाट टाढिँदै छन् । स्वीडेनले १९८८ मा ब्याट्री पिंजरा प्रतिबन्ध लगायो । जर्मनीले सुँगुरको क्रेट हटाउँदैछ र मानवीय विकल्पहरूमा अर्बौं लगानी गर्दैछ । सिंगापुर कल्टिभेटेड मासु अनुमोदन गर्ने पहिलो देश बन्यो । चीनले पनि आफ्ना नागरिकहरूलाई मासु खपत आधामा कटौती गर्न आग्रह गरेको छ ।

यस्ता छन् नेपालले लिन सक्ने फरक बाटो

कृषि पारिस्थितिकीसँग मेल खाने पिंजरा–मुक्त प्रणालीलाई बढावा दिने,
स्वास्थ्य संकट निम्त्याउनु अघि नै नियमित एन्टिबायोटिक प्रयोगमा प्रतिबन्ध लगाउने,
वन विनाशसँग जोडिएको सोयाबीन आयात गर्नुको सट्टा स्थानीय दाना स्रोतहरूमा लगानी गर्ने,
उच्च–कल्याणकारी उत्पादनहरूको सामान्यीकरणको लागि उपभोक्ता सचेतनालाई समर्थन गर्ने,

झट्ट हेर्दा फ्याक्ट्री फार्मिङ दक्ष देखिन सक्छ, तर यो झुटो अर्थतन्त्र हो । किनभने यसले निम्त्याउने प्रदूषित नदीहरू, नयाँ महामारीहरू, एन्टिबायोटिक प्रतिरोध र पशुको पीडा लुकेका लागतहरू छोटो अवधिको नाफाभन्दा धेरै मूल्य चुकाउनुपर्ने किसिमका छन् ।

यहाँ राजनीतिको प्रभाव हरेक ठाउँमा रहन्छ । पिंजरा–मुक्त अण्डा रोजेर, मासु खपत घटाएर र स्थानीय किसानहरूलाई समर्थन गरेर, हामी चाहेको खाद्य प्रणालीको पक्षमा वकालत गर्न सक्छौं । यसको महत्वलाई नीति निर्माताहरुले पनि समयमै बुझेर कदम चाल्नुपर्छ ।

अहिले नेपाल दोबाटोमा छ । एउटा बाटोले प्रदूषण, महामारी र निर्भरतातर्फ लैजान्छ । अर्कोले दिगोपन, लचिलोपनसँगै पशु, मानिस र पृथ्वीको मर्यादातर्फ लैजान्छ । कुन बाटो रोज्ने हो, छनौट हाम्रै हातमा छ ।

(राना पशु अधिकारकर्मी हुन् ।)